Islamitische voorschriften worden bepaald volgens de kracht van een persoon

Zorg voor de ouders in de islam

Allah s.w.t. heeft het geloof verkondigd waarmee we ons leven beter kunnen  inrichten, innerlijke rust kunnen vinden, zodat menselijke normen en waarden diep kunnen wortelen in de samenleving. Allah s.w.t. zegt: «Deze Koran leidt tot dat wat juister is en verkondigt aan de gelovigen die de deugdelijke daden doen dat er voor hen een groot loon is» 17/9. Allah, de Almachtige, heeft de mensheid niet belast met wat het leven moeilijk kan maken en heeft de mensen ook niet opgedragen wat zij niet kunnen. Allah s.w.t. kent de omstandigheden van zijn schepselen en is zich bewust van hun krachten. Allah, de Almachtige, legt in verschillende Koranverzen uit dat de goddelijke geboden afhankelijk zijn van de kracht van de mens. Hij s.w.t. zegt: «Allah legt niemand meer op dan hij kan dragen» 2/286. De moslimschriftgeleerden zijn het erover eens dat het in staat zijn om geboden te verrichten als voorwaarde wordt gesteld. In de traditionele fiqh wordt dit bepaald door fysiek en financieel in staat zijn om de reis naar Mekka te volbrengen. Zonder deze voorwaarden wordt men vrijgesteld van de hadj. In de Koran staat: «Allah heeft voor de mensen de hadj naar het huis te gaan voorgeschreven; voor hen die in staat zijn daarheen op weg te gaan» 3/97. In staat zijn (vermogen en kracht hebben) is een Koranische regel. Het is een van de belangrijke fiqh-regels waarnaar het volgend Koranvers verwijst. Allah s.w.t. zegt:  «gehoorzaamt Allah zo goed als jullie kunnen» 64/16. De mens kan de vroomheid niet nalaten. De vroomheid is voor hem essentieel in alle tijden en omstandigheden. Daarnaast wordt de voorwaarde ’in staat zijn’ toegepast in alle tijden en omstandigheden. Het Koranvers «gehoorzaamt Allah zo goed als jullie kunnen» betekent geen gemak en ook geen strengheid, maar het betekent gerechtigheid en evenwicht. De goddelijke genade vereist dat de islamitische geboden en verboden worden bepaald door de situatie van de mens. Als men wegens een handicap of ongemak van geboden wordt vrijgesteld, dan betekent dat niet dat men van de overgang naar de lichtst mogelijke geboden vrijgesteld wordt.

Fiqh regels die het praktiseren van Islam vergemakkelijken als de context dat vereist

Uit de studie van de Koran en de Hadieth hebben de moslimschriftgeleerden de volgende fiqh regel vastgesteld: «het gemak vervalt niet wegens ongemak». De moslimschriftgeleerden hebben de volgende islamitische verlichtingen onderscheiden:

  1. verlichting die tot het vervallen van een aanbidding leidt, zoals het laten vallen van het vrijdaggebed of van het vasten van de ramadan of van het verrichten van al-hadj.
  2. verlichting die tot het verminderen van een aanbidding leidt, zoals het verrichten van de salaat dohr, asr en isha twee raka’aat in plaats van vier tijdens de reis.
  3. verlichting die tot verandering leidt, zoals het verrichten van tayammum in plaats van de grote of kleine wassing, het verrichten van het gebed zittend in plaats van staand, het geven van al-fidyah in plaats van het vasten.
  4. verlichting die tot vooraf verrichten van aanbidding leidt, zoals het verrichten van de salaat al-asr tijdens de salaat dohr en de salaat isha tijdens de salaat al-maghreb.
  5. verlichting die tot uitstel van het verrichten van aanbidding leidt, zoals het uitstellen van de salaat dohr tot de salaat al-asr en de salaat al-maghreb tot de salaat al-isha.

De moslimschriftgeleerden hebben ook vastgesteld dat het laten vervallen van ongemakkelijke aanbidding of het laten verminderen niet tot het verminderen van de beloning leidt. Sayyidoena Mohammed v.z.m.h. zei: «Wanneer een dienaar ziek wordt of op reis is, zullen zijn hassanaat (goede daden) opgeschreven worden zoals men deed toen men gezond was» Bochari.

De argumentatie uit de heilige Koran en zuivere sunnah (profetische traditie)

Verschillende Koranverzen benadrukken dat het verlichten en opheffen van het ongemak tot de principes van de islam en een van zijn doelstellingen behoren. Bepalingen en aanbiddingen in de islam zijn gebaseerd op verlichting en waarborging van de menselijke belangen. De volledig vrijgevige Allah s.w.t. heeft zijn dienaren (die door een ziekte of een tegenspoed zijn getroffen) beloofd hen een volledige beloning te geven. Allah s.w.t. heeft in staat zijn (kracht), wilsbekwaamheid en kennis als voorwaarden gesteld om de voorschriften van de islam na te komen. De wilsbekwame moslim wordt alleen belast door voorschriften waarvan hij kennis heeft genomen en “waartoe hij in staat is” om die te kunnen nakomen. “Daartoe in staat zijn” als voorwaarde wordt ook door de volgende uitspraak van sayyidoena Mohammed v.z.m.h. benadrukt. Hij zei: «Als ik jullie iets verbied, vermijdt het dan en als ik jullie iets beveel, doet dan wat jullie kunnen» Bochari. Ibn Omar, moge Allah tevreden over hem zijn zei: «We beloofden de boodschapper van Allah om naar hem te luisteren en hem te gehoorzamen. Hij zei tegen ons: Zoveel als je kunt» Aboe Daoud. “Daartoe in staat zijn” is een relatief begrip: want hoe groter de kracht van iemand wordt, hoe minder zijn beperkingen worden en hoe meer zijn plichten toenemen. Het kunnen doen en belasten (taklief) zijn onscheidbaar bij het nakomen van de islamitische voorschriften. Wie door een ziekte niet in staat is om de salaat stand te verrichten, die verricht men dan zittend, maar wanneer de ziekte minder wordt, dan dient men de salaat weer staand te verrichten. Dit is het voorbeeld van de betekenis van: «gehoorzaamt Allah zo goed als jullie kunnen» 64/16. In dit vers kunnen moslim en moslima hun innerlijke rust vinden, zolang zij de islamitische voorschriften zoveel  mogelijk kunnen nakomen. Sayyidoena Mohammed v.z.m.h. benadrukt het gemak en de genegenheid van de islam. Hij v.z.m.h. zei: «de islam is gemakkelijk en wie de islam uiterst streng gaat beleven, zal erdoor verslagen worden. Streef dan naar de juistheid, probeer die te naderen en wees verheugd over de beloning van Allah, de Almachtige. Neem je toevlucht tot het gebed, zowel aan het begin van de dag als aan het einde en een beetje in de nacht» Bochari. Lichamelijk ongemak zoals ziekte of ouderdom leiden tot verlichting en psychische ongemak zoals obsessies leiden tot Allah’s vergeving. Hierover zei onze profeet Mohammed v.z.m.h.: «Allah vergeeft mijn volgelingen wat in hun gedachten opkomt zolang zij er niet over spreken of er naar handelen» Moslim.

Allah s.w.t. heeft het geloof verkondigd waarmee we ons leven beter kunnen  inrichten, innerlijke rust kunnen vinden, zodat menselijke normen en waarden diep kunnen wortelen in de samenleving. Allah s.w.t. zegt: «Deze Koran leidt tot dat wat juister is en verkondigt aan de gelovigen die de deugdelijke daden doen dat er voor hen een groot loon is» 17/9. Allah, de Almachtige, heeft de mensheid niet belast met wat het leven moeilijk kan maken en heeft de mensen ook niet opgedragen wat zij niet kunnen. Allah s.w.t. kent de omstandigheden van zijn schepselen en is zich bewust van hun krachten. Allah, de Almachtige, legt in verschillende Koranverzen uit dat de goddelijke geboden afhankelijk zijn van de kracht van de mens. Hij s.w.t. zegt: «Allah legt niemand meer op dan hij kan dragen» 2/286. De moslimschriftgeleerden zijn het erover eens dat het in staat zijn om geboden te verrichten als voorwaarde wordt gesteld. In de traditionele fiqh wordt dit bepaald door fysiek en financieel in staat zijn om de reis naar Mekka te volbrengen. Zonder deze voorwaarden wordt men vrijgesteld van de hadj. In de Koran staat: «Allah heeft voor de mensen de hadj naar het huis te gaan voorgeschreven; voor hen die in staat zijn daarheen op weg te gaan» 3/97. In staat zijn (vermogen en kracht hebben) is een Koranische regel. Het is een van de belangrijke fiqh-regels waarnaar het volgend Koranvers verwijst. Allah s.w.t. zegt:  «gehoorzaamt Allah zo goed als jullie kunnen» 64/16. De mens kan de vroomheid niet nalaten. De vroomheid is voor hem essentieel in alle tijden en omstandigheden. Daarnaast wordt de voorwaarde ’in staat zijn’ toegepast in alle tijden en omstandigheden. Het Koranvers «gehoorzaamt Allah zo goed als jullie kunnen» betekent geen gemak en ook geen strengheid, maar het betekent gerechtigheid en evenwicht. De goddelijke genade vereist dat de islamitische geboden en verboden worden bepaald door de situatie van de mens. Als men wegens een handicap of ongemak van geboden wordt vrijgesteld, dan betekent dat niet dat men van de overgang naar de lichtst mogelijke geboden vrijgesteld wordt.

Fiqh regels die het praktiseren van Islam vergemakkelijken als de context dat vereist

Uit de studie van de Koran en de Hadieth hebben de moslimschriftgeleerden de volgende fiqh regel vastgesteld: «het gemak vervalt niet wegens ongemak». De moslimschriftgeleerden hebben de volgende islamitische verlichtingen onderscheiden:

  1. verlichting die tot het vervallen van een aanbidding leidt, zoals het laten vallen van het vrijdaggebed of van het vasten van de ramadan of van het verrichten van al-hadj.
  2. verlichting die tot het verminderen van een aanbidding leidt, zoals het verrichten van de salaat dohr, asr en isha twee raka’aat in plaats van vier tijdens de reis.
  3. verlichting die tot verandering leidt, zoals het verrichten van tayammum in plaats van de grote of kleine wassing, het verrichten van het gebed zittend in plaats van staand, het geven van al-fidyah in plaats van het vasten.
  4. verlichting die tot vooraf verrichten van aanbidding leidt, zoals het verrichten van de salaat al-asr tijdens de salaat dohr en de salaat isha tijdens de salaat al-maghreb.
  5. verlichting die tot uitstel van het verrichten van aanbidding leidt, zoals het uitstellen van de salaat dohr tot de salaat al-asr en de salaat al-maghreb tot de salaat al-isha.

De moslimschriftgeleerden hebben ook vastgesteld dat het laten vervallen van ongemakkelijke aanbidding of het laten verminderen niet tot het verminderen van de beloning leidt. Sayyidoena Mohammed v.z.m.h. zei: «Wanneer een dienaar ziek wordt of op reis is, zullen zijn hassanaat (goede daden) opgeschreven worden zoals men deed toen men gezond was» Bochari.

De argumentatie uit de heilige Koran en zuivere sunnah (profetische traditie)

Verschillende Koranverzen benadrukken dat het verlichten en opheffen van het ongemak tot de principes van de islam en een van zijn doelstellingen behoren. Bepalingen en aanbiddingen in de islam zijn gebaseerd op verlichting en waarborging van de menselijke belangen. De volledig vrijgevige Allah s.w.t. heeft zijn dienaren (die door een ziekte of een tegenspoed zijn getroffen) beloofd hen een volledige beloning te geven. Allah s.w.t. heeft in staat zijn (kracht), wilsbekwaamheid en kennis als voorwaarden gesteld om de voorschriften van de islam na te komen. De wilsbekwame moslim wordt alleen belast door voorschriften waarvan hij kennis heeft genomen en “waartoe hij in staat is” om die te kunnen nakomen. “Daartoe in staat zijn” als voorwaarde wordt ook door de volgende uitspraak van sayyidoena Mohammed v.z.m.h. benadrukt. Hij zei: «Als ik jullie iets verbied, vermijdt het dan en als ik jullie iets beveel, doet dan wat jullie kunnen» Bochari. Ibn Omar, moge Allah tevreden over hem zijn zei: «We beloofden de boodschapper van Allah om naar hem te luisteren en hem te gehoorzamen. Hij zei tegen ons: Zoveel als je kunt» Aboe Daoud. “Daartoe in staat zijn” is een relatief begrip: want hoe groter de kracht van iemand wordt, hoe minder zijn beperkingen worden en hoe meer zijn plichten toenemen. Het kunnen doen en belasten (taklief) zijn onscheidbaar bij het nakomen van de islamitische voorschriften. Wie door een ziekte niet in staat is om de salaat stand te verrichten, die verricht men dan zittend, maar wanneer de ziekte minder wordt, dan dient men de salaat weer staand te verrichten. Dit is het voorbeeld van de betekenis van: «gehoorzaamt Allah zo goed als jullie kunnen» 64/16. In dit vers kunnen moslim en moslima hun innerlijke rust vinden, zolang zij de islamitische voorschriften zoveel  mogelijk kunnen nakomen. Sayyidoena Mohammed v.z.m.h. benadrukt het gemak en de genegenheid van de islam. Hij v.z.m.h. zei: «de islam is gemakkelijk en wie de islam uiterst streng gaat beleven, zal erdoor verslagen worden. Streef dan naar de juistheid, probeer die te naderen en wees verheugd over de beloning van Allah, de Almachtige. Neem je toevlucht tot het gebed, zowel aan het begin van de dag als aan het einde en een beetje in de nacht» Bochari. Lichamelijk ongemak zoals ziekte of ouderdom leiden tot verlichting en psychische ongemak zoals obsessies leiden tot Allah’s vergeving. Hierover zei onze profeet Mohammed v.z.m.h.: «Allah vergeeft mijn volgelingen wat in hun gedachten opkomt zolang zij er niet over spreken of er naar handelen» Moslim.

Over de auteur

Mohamed Ben Ayad

Geestelijke verzorger in het VUMC ziekenhuis in de stad Amsterdam. Gastdocent op diverse universiteiten en vrijdag predikant. Specialist op het gebied van theologie en islamitische jurisprudentie. Schrijf en spreek over ethiek in de zorg en islam.

Gerelateerde artikelen